Overlap

(Plant)aardig goede diëten

Vegetarisch, veganistisch, een plantaardig dieet: vast en zeker termen die je meermaals gehoord hebt, maar wat is nou precies wat? Wat zijn de verschillen en waar overlappen de drie? En waarom zou je überhaupt aan zo’n dieet beginnen? Is het wel een dieet en niet een levensstijl? In dit artikel nemen we je mee door de verschillende diëten die de negatieve gevolgen op mens, dier en planeet zo veel mogelijk proberen te vermijden.

Laten we beginnen bij de basistermen. Een vegetariër is iemand die geen dieren eet. Simpel als dat. Dat betekent geen vlees, kip, vis of schaaldieren. Een veganist doet daar nog een schepje bovenop door helemaal niks te consumeren dat van dierlijke komaf is, zoals alle melk, kaas, eieren of honing. Tevens zijn er mensen die er tussenin hangen, zoals flexitariërs (af en toe dierlijk voedsel) of pescatariërs (geen vlees of kip, maar wel vis). Een plantaardig dieet is een eetstijl die niet per se vegetarisch of veganistisch is, maar die wel grotendeels gebaseerd is op plantaardig voedsel als groente, fruit, peulvruchten en noten.

Zo, goed om dat even duidelijk te hebben. Dan rest nu de vraag: waarom zou je een van deze eetstijlen aanhouden? Wat zijn de voordelen en effecten op jou, op dieren en op grotere, ecologische schaal?

Ten eerste komen er steeds meer onderzoeken naar buiten die aantonen dat het eten van dieren, met name rood vlees van varkens en koeien, slecht is voor je eigen gezondheid. Het vergroot de kans op hart- en vaatziekten, diabetes type 2, hartinfarcten en onder andere borst-, prostaat- en alvleesklierkanker [1] [2]. Bij het bewerkte vlees, zoals bacon, worst en chorizo, is die kans nog groter: de kans op alvleesklierkanker kan groeien tot 19% en de kans op hart- en vaatziekten tot wel 24% [3].

Een ander, vaak overzien gevaar van het eten van dieren, is de kwaliteit van hun vlees die er door ons toedoen sterk op achteruit gaat. Denk bijvoorbeeld aan onze visconsumptie en onze steeds meer met plastic vervuilde oceanen. De afgelopen jaren zijn er steeds meer onderzoeken verschenen die een link leggen tussen microplastic en onze gezondheid, doordat wij steeds meer plastic indirect binnenkrijgen als gevolg van het consumeren van vis [4] [5]. Je kan je voorstellen dat je het liefst zo min mogelijk plastic binnenkrijgt, tenzij je houdt van long- en immuunproblemen [6] [7].

De gruwelijke misstanden in (ook de Nederlandse) slachthuizen zal iedereen al wel eens voorbij hebben zien komen. De mentale, fysieke en sociale gezondheid van deze normaal gesproken intelligente, actieve en sociale dieren wordt veel te vaak compleet genegeerd. Mocht je denken of van mening zijn dat de problemen met dieren in Nederlandse slachthuizen overdreven worden of al sterk aan het verbeteren zijn, nodigen we je uit om op deze link te klikken.
Initiatieven als het Beter leven-keurmerk van de Dierenbescherming strijden voor het stoppen van dierenmishandeling in de veeteelt en het verbeteren van dierenwelzijn, hoewel we nog een lange weg te gaan hebben [8]. Vergelijkbare keurmerken of initiatieven zijn Natuurlijk Scharrelvlees (dat zich inzet voor diervriendelijker vlees) [9], EKO-keurmerk (dat zich inzet voor meer biologische voeding) [10], Weidemelk (dat zich inzet voor meer weide-tijd voor dieren [11] en de msc- en asc-keurmerken voor wilde en kweekvis [12].
De keurmerken hebben hier en daar wel hun vraagtekens en over de loop der jaren een twijfelachtig karakter ontwikkeld; toch is het een stap in de goede richting en beter als je zo veel mogelijk producten met een keurmerk kan kopen.

Ondanks deze welbekende doch vaak vermeden misstanden in de veehouderij, blijven we zowel in Nederland als in de rest van de wereld vrolijk meer en meer vlees consumeren. Voor sommige landen is dat noodzakelijk: droogte of watertekorten maken het dat het eten van vlees of vis nu eenmaal belangrijker is omdat plantaardig voedsel minder vaak en goed kan groeien. Echter, in Nederland zouden we beter moeten weten.
In ieder geval resulteert dit in het feit dat Nederlanders nog steeds meer dan 40 kilo vlees per jaar eten [13]. Naast de zojuist besproken negatieve effecten voor zowel mens als dier, heeft onze hoge vleesconsumptie ook een groot effect op het klimaat. Recente onderzoeken tonen aan dat ons voedsel verantwoordelijk is voor een derde van de totale CO2-uitstoot [14]. Het overgrote deel hiervan komt van dieren en dierlijke producten [15]. Een meer plantaardig dieet is dus niet alleen beter voor onze gezondheid, onze vriendelijke viervoeters maar ook nog eens voor de planeet [16].

Wij zijn uiteraard niet de eerste die de link tussen een gezond dieet en duurzame voedselsystemen leggen. Enkele jaren geleden lanceerde EAT (een wetenschappelijk non-profitorganisatie) in combinatie met The Lancet (een wetenschappelijk tijdschrift) een rapport waarin geopperd werd om onze dierlijke consumptie met 50% te verlagen, en onze plantaardige consumptie met 50% te verhogen. Zij zagen dit als de beste en snelste manier om de transitie naar gezonde en duurzame voedselsystemen zo efficiënt mogelijk te maken [17].

Nu is dit artikel niet bedoeld als protest tegen het eten van dieren, maar meer als inspiratie om meer plantaardig te eten. De kunst is dus niet om het vlees enkel weg te laten, maar juist om het te vervangen door gelijkwaardig, maar duurzamer, voedsel. Denk bijvoorbeeld aan:

  • Bladgroenten (spinazie en boerenkool), die bomvol ijzer en calcium zitten; goed als vervangers van vlees en melk;
  • Peulvruchten (zwarte bonen, linzen of kikkererwten) die barsten van de proteïne, iets wat beginnende vegetariërs of veganisten vaak missen zodra zij de kip, vis of eieren links laten liggen;
  • Noten (wal-, hazel- of pecannoten), waarvan steeds vaker wordt aangetoond dat het regelmatig consumeren ervan de kans op hart- en vaatziekten aanzienlijk vermindert [18] [19].

Het lijkt nu alsof we met z’n allen een erg ingrijpende switch moeten maken naar een nieuw dieet, vol met fruit, groente, peulvruchten en noten, waardoor we allemaal nieuwe recepten en manieren van eten moeten gaan uitvinden. Maar nu komt de grap: de meeste diëten van traditionele culturen zijn juist grotendeels gebaseerd op (volkoren) granen, groenten, peulvruchten, fruit en noten, en worden gezien als de gezondste die er zijn [20]. Denk bijvoorbeeld aan het Mediterrane dieet met veel pasta, tomaten, aubergine, wortel en spinazie; het Indiase dieet met veel rijst, paprika’s, zoete aardappel, gember en kikkererwten of het Centraal-Amerikaanse dieet met veel maïs, pompoen, zwarte bonen, avocado’s en citrusvruchten. 

Wie had dat gedacht? De traditionele diëten zijn bijna zonder uitzondering het meest gezond, lokaal, seizoensgebonden (=gevarieerd), duurzaam en, laten we eerlijk zijn, het lekkerst. Ze barsten van precies de juiste vleesvervangers (zwarte bonen, tofu, spinazie) – of wellicht kan beter gezegd worden dat wij dat juiste voedsel hebben vervangen door een veel te hoge vleesconsumptie. Steeds meer wetenschappelijk onderzoek onderbouwt ook de hierboven geschetste claim dat een op zijn minst grotendeels plantaardig (maar hoe minder dieren hoe beter) dieet het beste dieet is; voor zowel mens, dier als ecosysteem [21] [22] [23].

Kennisleveranciers:

[1]G. Fraser, „Associations between diet and cancer, ischemic heart disease, and all-cause mortality in non-Hispanic white California Seventh-day Adventists,” The American Journal of Clinical Nutrition, pp. 532-538, 1999.
[2]A. Tappel, „Heme of consumed red meat can act as a catalyst of oxidative damage and could initiate colon, breast and prostate cancers, heart disease and other diseases,” Medical Hypotheses, pp. 562-564, 2007.
[3]A. Wolk, „Potential health hazards of eating red meat,” Journal of Internal Medicine, pp. 106-122, 2017.
[4]S. Wright en F. Kelly, „Plastic & Human Health: A Micro Issue?,” Environmental Science & Technology, pp. 6634-6647, 2017.
[5]M. Revel, A. Châtel en C. Mouneyrac, „Micro(nano)plastics: A threat to human health?,” Current Opinion in Environmental Science & Health, pp. 17-23, 2018.
[6]J. Prata, J. Da Costa, I. Lopes, A. Duarte en T. Rocha-Santos, „Environmental exposure to microplastics: An overview on possible human health effects,” Science of the Total Environment, 2020.
[7]J. Prata, „Airborne microplastics: Consequences to human health?,” Environmental Pollution, pp. 115-126, 2018.
[8]Beter leven, „Wat is beter leven?,” [Online]. Available: https://beterleven.dierenbescherming.nl/over-het-keurmerk/wat-is-beter-leven/.
[9]Natuurlijk Scharrelvlees, „Over natuurlijk scharrelvlees,” [Online]. Available: https://www.natuurlijk-scharrelvlees.nl/over-ons/over-natuurlijk-scharrelvlees/.
[10]EKO-keurmerk, „Dit is EKO,” [Online]. Available: https://eko-keurmerk.nl/wat-is-eko.
[11]Weidemelk, „Home,” [Online]. Available: https://www.weidemelk.nl/nl/.
[12]Wakker Dier, „Keurmerken voor wilde vis en kweekvis,” [Online]. Available: https://www.wakkerdier.nl/verantwoord-eten/boodschappen/vis/.
[13]Wageningen University & Research, „Vleesconsumptie,” [Online]. Available: https://www.wur.nl/nl/Dossiers/dossier/Vleesconsumptie.htm#:~:text=Hoeveel%20vlees%20eten%20Nederlanders%3F,wordt%20als%20vlees%20en%20vleeswaren..
[14]M. Crippa, E. Solazzo, D. Guizzardi, F. Monforni-Ferrario, F. Tubiello en A. Leip, „Food systems are responsible for a third of global anthropogenic GHG emissions,” Nature Food, pp. 198-209, 2021.
[15]H. Ritchie en M. Roser, „Environmental Impacts of Food Production,” Our World in Data, 2020.
[16]H. Van Veghel, „Gezond en duurzaam?,” in Dieet voor een betere planeet, Amsterdam, Uitgeverij Carrera Culinair, 2020, pp. 331-332.
[17]EAT-Lancet Commission, „Heathy diets from sustainable food systems,” The Lancet, Londen, 2019.
[18]N. Becarra-Tómas, I. Paz-Graniel, C. Kendall, H. Kalheova, D. Rahelic, J. Sievenpiper en J. Salas-Salvadó, „Nut consumption and incidence of cardiovascular diseases and cardiovascular disease mortality: a meta-analysis of prospective cohort studies,” Nutritional Reviews, pp. 691-709, 2019.
[19]S. Morgillo, A. Hill en A. Coates, „The Effects of Nut Consumption on Vascular Function,” Nutrients, p. 116, 2019.
[20]D. Buettner, „The Blue Zones: 9 lessons for living longer from the people who’ve lived the longest,” in The Blue Zones: 9 lessons for living longer from the people who’ve lived the longest, Washington, National Geographic Partners, 2012, pp. 275-279.
[21]N. Wright, L. Wilson, M. Smith, B. Duncan en P. McHugh, „The BROAD study: A randomised controlled trial using a whole food plant-based diet in the community for obesity, ischaemic heart disease or diabetes,” Nutrition & Diabetes, 2017.
[22]B. Clark Chai, J. Van der Voort, K. Grofelnik, H. Eliasdottir, I. Klöss en F. Perez-Cueto, „Which Diet Has the Least Environmental Impact on Our Planet? A Systematic Review of Vegan, Vegetarian and Omnivorous Diets,” Sustainability, p. 4410, 2019.
[23]M. Siervo, O. Shannon, D. Llewellyn, B. Stephan en L. Fontana, „Mediterranean diet and cognitive function: From methodology to mechanisms of action,” Free Radical Biology and Medicine, pp. 105-117, 2021.